حقوق کیفری پویا (مجموعه مقاله‌ها در پاسداشت استاد دکتر محمدعلی اردبیلی)دکتر نسرین مهرا،دکتر امیر حسن نیاز پور

یکم؛ پاسداشت استاد همواره از آیین‌های نیکویی است که به شکل‌های مختلف تبلور می‌یابد. تهیه و تدوین نکوداشت‌نامه یا پاسداشت‌نامه از جملۀ برجسته‌ترین آنها است که در چارچوب محیط‌های علمی و دانشگاهی نسبت به استادان صورت می‌پذیرد تا از رهگذر آن همکاران و دانشجویان و علاقه‌مندان به استاد مقاله‌ای را به پاس ارج نهادن به خصیصه‌های اخلاقی و جایگاه علمی و سال‌ها تلاش ایشان برای آموزش و پژوهش اهداء ‌کنند. این شیوۀ نیکو سال‌ها است که در پهنۀ دانشکده‌های حقوق مورد توجه قرار گرفته است. در عرصه حقوق ایران نخستین بار برای شادروان استاد جناب آقای دکتر سید حسن امامی و سپس این پاسداشت‌نامه‌ها نسبت به شمار دیگری از استادان، چاپ و انتشار یافته است.

در زمینۀ علوم جنایی نیز تاکنون نکوداشت‌نامه‌های متعددی تهیه و تدوین گردیده است. نخستینِ آن برای ارج گذاردن به استاد جناب آقای دکتر محمد آشوری بود که در سال ۱۳۸۳ به سرانجام رسید و از آن پس از چاپ و انتشار رونمایی گردید. پس از این، برای دیگر استادان فرهیختۀ علوم جنایی مانند شادروان استاد جناب آقای دکتر رضا نوربها، شادروان استاد دکتر جناب آقای دکتر ایرج گلدوزیان و همچنین استاد جناب آقای دکتر حسین آقایی‌نیا نیز پاسداشت‌نامه‌هایی تهیه و تدوین و اهداء شد. در همین چارچوب، استادان و دانشجویان ارجمند به پاس خدمات ارزنده استاد جناب آقای دکترمحمدعلی اردبیلی در زمینۀ آموزش و پژوهش علوم جنایی این روش را برگزیده‌اند تا با تهیه و تدوین مجموعه مقاله‌ای علمی از ایشان سپاسگزاری شود.

دوم؛ علوم جنایی به عنوان مجموعۀ علمیِ مطالعه کنندۀ پدیده‌های مجرمانه دارای شاخه‌های متعددی است که هریک با رویکردی خاص، بزهکاری و آنچه که به این پدیده مرتبط است را تحلیل می‌نماید. شماری از شاخه‌های آن جنبه حقوقی دارند و با رویکردی هنجارمندانه و با تکیه بر قوانین و مقررات به بررسی جرم و ابعاد مختلف آن مبادرت می‌ورزند. به‌این‌سان، علوم جنایی حقوقی مجموعه هنجارهای گذارده شده نسبت به جرم و مجازات را در چارچوب شاخه‌هایی مانند حقوق کیفری عمومی، حقوق کیفری اختصاصی و آیین دادرسی کیفری مطالعه می‌کند. دستۀ دوم علوم جنایی پیراحقوقی هستند که با بهره جستن از یافته‌های علمی متعدد مانند جامعه‌شناسی، روانشناسی و زیست‌شناسی و نیز علوم تجربی از چیستی و چرایی و در واقع، توصیف و تحلیل ابعاد مختلف بزهکاری سخن می‌رانند. پلیس علمی، کیفرشناسی، جرم‌شناسی و جامعه‌شناسی جنایی از جملۀ شاخه‌های آن به شمار می‌روند. در نهایت، شاخه سوم علوم جنایی بینابین است که با رویکردی فلسفی ـ سیاسی پدیدۀ مجرمانه را مطالعه می‌کند. سیاست جنایی و فلسفۀ حقوق کیفری از شاخه‌های آن به شمار می‌روند. در چارچوب آن از یک‌سو، مجموعه تدابیر دولت و جامعۀ مدنی نسبت به پیشگیری و مقابله کننده‌های با جرم و از سوی دیگر، چیستی و چرایی حقوق و سازوکارهای کیفری مورد بررسی قرار می‌گیرند.

سوم؛ استاد جناب آقای دکتر محمدعلی اردبیلی که «حقوق کیفری پویا» به پاس سال‌ها ارائۀ خدمات آموزشی و پژوهشی و برای تقدیم به ایشان تهیه و تدوین شده است، از جمله استادان علوم جنایی هستند که در هرسه پهنۀ این شاخه به آموزش و پژوهش مبادرت ورزیده‌اند. در زمینۀ علوم جنایی حقوقی ایشان افزون بر تدریس حقوق کیفری عمومی و حقوق کیفری بین‌الملل دارای آثار متعددی در قالب کتاب و یا مقاله در این زمینه می‌باشند. در کنار این، ایشان سال‌ها به آموزش و پژوهش درس جامعه‌شناسی جنایی که از شاخه‌های علوم جنایی پیراحقوقی به شمار می‌رود، اشتغال داشتند و فلسفۀ کیفری نیز از جمله شاخه‌ها و موضوع‌های مورد علاقه استاد بوده است تا با آموزش و پژوهش در این زمینه قلمرو مطالعات و مجموعه تلاش‌های علمی ایشان به علوم جنایی بینابین نیز گسترانده شده است.

به این ترتیب، استاد جناب آقای دکتر محمدعلی اردبیلی در سال‌های فعالیت خود به عنوان عضو هیأت علمی دانشکدۀ حقوق دانشگاه شهید بهشتی در هر سه شاخه علوم جنایی (حقوقی، پیراحقوقی و بینابین) تلاش علمی داشتند و بر این اساس، دانشجویان و جامعۀ حقوقی را از آموزه‌ها و آثار خود بهره‌مند ساخته‌اند. این موضوع در فرآیند اهدای مقاله‌ها از سوی استادان و دانشجویان محترم مورد توجه قرار گرفته است و به‌این‌سان، در این مجموعه شصت و شش مقاله در زمینۀ شاخه‌های مختلف علوم جنایی تهیه و تدوین شده است.