خیانت در امانت علی رضا نمرودی

عناصر جرم خیانت در امانت

هر جرمی که قانون‌گذار نام برده و مجازات آن را در قانون مشخص کرده است، از 3 عنصر مادی، قانونی و معنوی تشکیل می‌شود. خیانت در امانت هم از این قاعده مستثنی نبوده و باید 3 رکن زیر را داشته باشد تا بتوانیم آن را جرم تلقی کنیم.

عنصر قانونی جرم خیانت در امانت

عنصر یا رکن قانونی، ماده‌ای است که با استناد به آن می‌توان فعل یا ترک فعل شخص را جرم تلقی کرد. در اینجا، عنصر قانونی خیانت در امانت آن چیزی است که مقنن در ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی بیان می‌کند. در این ماده می‌خوانیم که:

«هرگاه اموال منقول یا غیرمنقول یا نوشته‌‌هایی از قبیل سفته و چک و قبض و نظایر آن به‌عنوان اجاره یا امانت یا رهن یا برای و‌کالت یا هر کار با اجرت یا بی اجرت به کسی داده شده و بنابراین بوده است که اشیای مذکور مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که آن اشیا نزد او بوده آنها را به ضرر مالکین و متصرفین آنها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید به حبس از 6 ماه تا 3 سال محکوم خواهد شد.»

البته مجازات این جرم با تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، تغییر عمده‌ای داشته که در ادامه مطلب راجع به آن صحبت کرده‌ایم.

عنصر مادی جرم خیانت در امانت

عنصر مادی، رفتاری است که قانون‌گذار آن را جرم دانسته، به‌طوری‌که اگر شخصی همان اعمال را مرتکب شود، مجرم شناخته می‌شود. عنصر مادی جرم خیانت در امانت به شکل‌های زیر صورت می‌گیرد:

• تصاحب: یعنی تملک و سپس تصاحب مال از سوی امین. مثال بارز این مورد این است که شما خودروی خود را برای یک ماه نزد برادرتان به امانت می‌گذارید؛ اما او پس از این مدت ماشین را برنمی‌گرداند و آن را متعلق به خودش می‌داند.
• اتلاف: یعنی نابود کردن یا از بین‌ بردن کل مال یا قسمتی از آن.
• استعمال: به این معنی است که شما اتومبیل خود را به‌صورت امانی به دوستتان می‌دهید؛ اما او بدون کسب اجازه از شما با آن مسافرکشی می‌کند.
• مفقود کردن: به این شکل است که امین مال مورد امانت را از دسترس مالک خارج کند، به‌طوری‌که هنوز مال مورد نظر وجود دارد؛ اما دست مالک از آن کوتاه است. به‌عنوان‌مثال، چک‌های به امانت گذاشته شده را در جایی رها کند تا دست مالک به آن نرسد.

عنصر معنوی خیانت در امانت

رکن معنوی خیانت در امانت، وجود سوء نیت و عمد در هر یک از افعال گفته شده است. به عبارتی، اگر امین با علم و آگاهی و عمداً قصد ضرر رساندن به صاحب مال را داشته باشد، عنصر معنوی جرم محقق شده است.

مجازات جرم خیانت در امانت

همان‌طور که پیش‌ از این نیز اشاره کردیم، فردی که مرتکب جرم خیانت در امانت می‌شود بر اساس تصریح قانون‌گذار در ماده 674 قانون مجازات اسلامی به حبس از 6 ماه تا 3 سال محکوم خواهد شد.

نکته کلیدی در اینجا این است که به‌خاطر تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب سال 1399، مجازات خیانت در امانت تغییر واضحی پیدا کرده است. در پاراگراف بعدی راجع به این تغییر محسوس توضیح داده‌ایم.

مجازات خیانت در امانت در قانون جدید چه تغییری کرده است؟

در واقع مجازات خیانت در امانت در قانون جدید (قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب سال 99) به 3 ماه تا یک سال و نیم حبس کاهش یافته است؛ بنابراین مجرمانی که چنین جرمی را پس از سال 99 مرتکب شده‌اند مشمول قانون جدید شده و مجازات تصریح شده در ماده 674 قانون مجازات اسلامی برای آنان اعمال نمی‌شود.

تقاضای رد مال در جرم خیانت در امانت

در رابطه‌ با رد مال خیانت در امانت نیز باید این مسئله را بدانید که بازپس‌گرفتن مال از شخص مجرم، یک موضوع حقوقی بوده و مستلزم تنظیم دادخواست و تقدیم آن به دادگاه حقوقی است.

آیا تبدیل حبس به جریمه نقدی در خیانت در امانت امکان‌پذیر است؟

در حالت کلی، جریمه نقدی در خیانت در امانت از سوی قانون‌گذار مشخص نشده است؛ اما با استناد به مواد 37 و 38 قانون مجازات اسلامی می‌توان حبس مجرم را به جزای نقدی تبدیل کرد. چگونه؟

با گذشت شاکی از شکایت خویش یا وجود جهات تخفیف مجازات نظیر تلاش مجرم برای جبران زیان‌های وارده به شاکی، اقرار متهم در حین تحقیقات و رسیدگی به پرونده و سایر موارد گفته شده در ماده 38 قانون مجازات اسلامی.

شرایط تحقق و نحوه اثبات خیانت در امانت

برای اثبات خیانت در امانت باید 4 شرط زیر وجود داشته باشند:

• شرط اول) موضوع جرم باید مال بوده و مالیت داشته باشد. البته فرقی ندارد که آن مال، منقول (مثل ماشین) یا غیرمنقول (مانند زمین) باشد. درهرصورت، اگر موضوع جرم ارزش مالی نداشته باشد، این جرم احراز نمی‌شود.
• شرط دوم) مال موضوع جرم باید از آنِ شخصی دیگر باشد؛ یعنی متعلق به غیر باشد. به‌عبارت‌دیگر، اگر آنچه تلف، مفقود، استعمال یا تصاحب شده متعلق به خود امین باشد، هیچ جرمی صورت نگرفته است.
• شرط سوم) مال موضوع جرم به‌صورت قانونی نزد امین به امانت گذاشته شود و مالک نیز مال خویش را صرفاً برای امانت و با شرط استرداد، به امین بدهد.
• شرط چهارم) امین باید عمداً و با سوءنیت اقدام به استفاده، تلف، مفقود کردن یا تصاحب مال کند.
• شرط پنجم) امانت گذار باید مالی را که به امین سپرده است را ابتدا مطالبه نماید و امین از استرداد آن استنکاف نماید.

نکته: اگر مالی را به فردی سپرده و از او خواسته‌اید که آن را به امانت نگه دارد، اما او از پذیرش امانت خودداری کرده و مال مفقود یا تلف شده، جرمی اتفاق نیفتاده است. چرا که شرط تحقق جرم خیانت در امانت، قبول امانت از سوی امین و پذیرش تعهد به امانت‌داری توسط اوست.

برای شکایت از جرم خیانت در امانت چه مدارکی لازم است؟

فراموش نکنید که برای گرفتن حکم خیانت در امانت بایستی ادله و مدارک کافی در دست داشته باشید. در غیر این صورت، احراز جرم نزد دادگاه کار بسیار دشواری خواهد بود. ازاین‌رو، توصیه می‌کنیم حتماً شکواییه خیانت در امانت را تحت‌نظر یک وکیل متبحر تنظیم کرده و در گردآوری ادله جرم نیز از او مشورت بگیرید.

مدارک لازم جهت شکایت خیانت در امانت عبارت‌اند از:

شهادت اشخاصی که از سپردن مال به امانت یا تخلف امین آگاه هستند. شهادت شهود، شرایط خاصی دارد؛ مثلاً شاهدان معرفی شده به دادگاه باید در صحت کامل عقلی باشند، نفعی در پرونده مطروحه نداشته باشند و به سن بلوغ نیز رسیده باشند.

هرگونه رسید یا سندی که نشان‌دهنده سپردن مال به امین باشد؛ مثل امانت نامه.
پیامک، ایمیل یا هرگونه مکاتبه الکترونیکی که بتواند رابطه امانی میان مالک و امین را نشان دهد و حاکی از تخلف امین نسبت به تعهدش باشد.

پیامک یا اظهارنامه ای که نشان دهنده مطالبه مال امانی از امین است.

تنظیم شکایت‌نامه خیانت در امانت

دقت داشته باشید که دلایل اثبات این جرم محدود به موارد ذکر شده نیست و باتوجه‌به شرایط هر پرونده، می‌تواند متفاوت باشد. ازاین‌رو، یک وکیل کیفری باتجربه با استفاده از نظر کارشناس و ارائه دلایل و شواهد کافی، می‌تواند قاضی را قانع کند که جرم خیانت در امانت محقق شده است.

خلاصه مطلب
آن‌چنان که در نوشته اخیر توضیح دادیم، خیانت در امانت جرمی است که مقنن در ماده 674 قانون مجازات اسلامی به آن اشاره کرده است.

از آنجایی‌ که این جرم قابل‌ گذشت بوده و جزء جرایم تعزیری نیز محسوب می‌شود، مجازات آن به 3 ماه تا یک سال و نیم حبس تقلیل یافته است.

برای اثبات وقوع این جرم بایستی هر 3 رکن مادی، معنوی و قانونی آن وجود داشته باشد تا قاضی بتواند حکم به وقوع خیانت امانت بدهد.

نحوه اثبات و استفاده از جهات تخفیف در کاهش مجازات این جرم نیز از دیگر مباحثی است که در طول مقاله به آن پرداختیم. چنانچه در این زمینه مشاوره حقوقی می‌خواهید آن را با تیم حقوقی دادارمنش در میان گذاشته تا پاسخی جامع دریافت کنید.