فرهنگ نامه اصول فقه

معرفی کتاب

این اثر دربردارنده اصطلاحات متداول در حوزه معرفتی اصول فقه است که از بررسی حدود دویست عنوان مدرک اصولی (شیعه و سنی) شش هزار اصطلاح شناخته اصول فقه را به کاربران معرفی نموده و با گزینش بیش از 3000 مدخل اصلی و ارجاع 2870 اصطلاح به آنها، دامنه وسیعی از مفاهیم این علم را ارائه کرده است.
این فرهنگ ­نامه­ ی تخصصی، مبتنی بر منطق نظام­ یافته اصطلاح­ نامه علوم اسلامی است که برای اولین بار در جهان اسلام توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی تدوین و منتشر شده است.
فرهنگ حاضر، صرفاً مجموعه ­ای از تعاریف نیست، بلکه شامل اشاره ­های تاریخی و دیدگاه های صاحبان این علم و ارجاعات لازم نیز می­ باشد.

*توضیح کامل کتاب:
«فرهنگ نامه اصول فقه»، اثر جمعی از محققان مرکز مطالعات و مدارک اسلامی پژوهش گاه علوم و فرهنگ اسلامی، است که به زبان فارسی و در سال ۱۳۸۹ ش، تدوین شده است.

کتاب، با مقدمه رئیس مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی آغاز شده است.
این اثر، یکی از منابع موثق و مرجع است که در آن، آگاهی های پایه و گزیده از دانش اصول فقه با توجه به صحت علمی، در قالب مقاله های کوتاه و فشرده و به صورت دایرة المعارفی، ارائه شده است.
مباحث، در بر دارنده اصطلاحات متداول حوزه معرفتی اصول فقه است که با بررسی حدود ۲۰۰ عنوان مدرک اصولی (شیعه و سنی)، ۶۰۰۰ اصطلاح شناخته شده اصول فقه را به کاربران معرفی و با گزینش بیش از ۳۰۰۰ مدخل اصلی و ارجاع ۲۸۷۰ اصطلاح به آنها، دامنه وسیعی از مفاهیم این علم را بازگو می کند.

در طبقه بندی رده شناختی، این فرهنگ نامه از نظر گستره، از جهتی مختصر است، چون در یک مجلد تنظیم شده و از سویی مفصل است، چون تمام موضوعات در حوزه مورد نظر را پوشش داده است و از نظر سطح، ویژه بزرگ سالان و از نظر شمول، تخصصی است و موضوعات آن اختصاص به دانش اصول فقه داشته و بر اساس تنظیم الفبایی حرف به حرف، تدوین شده است.
این فرهنگ نامه تخصصی، مبتنی بر منطق نظام یافته اصطلاح نامه علوم اسلامی است که برای نخستین بار در جهان اسلام، تدوین و منتشر شده است.
در این نوشتار، نویسندگان، مدخل هایی را که در باره اصول فقه بوده، استخراج کرده و برای هر یک، مطلبی را آماده کرده و آن را به شکل کتاب شناسی عرضه کرده اند.
در این اثر، سعی شده بر خلاف دائرة المعارف ها و دانش نامه ها که مباحث، در مدخل عام در نظر گرفته می شود و مطالب، در یک صفحه طولانی و وسیع و وابسته های آن واژه در ذیل آن می آید، کارها تفکیک شود و مخاطبان با کمترین زمان، بیشترین بهره را از مطالب ببرند.

استناد به منابع دست اول، داشتن متن ساده و روان، زبان گزارشی، استنادات درون متنی، تاریخ بندی بودن، روشنی مطالب و کوتاهی عبارات در مقایسه با برخی از منابع، از ویژگی های بارز این فرهنگ نامه است که آن را در قیاس با برخی دانش نامه ها و اصطلاح نامه ها، متمایز ساخته است.
شناسایی ۶۱۹۳ اصطلاح اصولی و گزینش ۳۰۶۳ مدخل از میان آنها و ارجاع ۲۸۷۰ اصطلاح به آنها، با استفاده از نظام ارجاع مترادف و شبه مترادف و در مواردی ارجاع خاص به عام، در این فرهنگ نامه، موجب وسعت و تفصیل موضوعات شده و بر اهمیت این منبع مرجع افزوده است.
این مجموعه را گروهی متشکل از اساتید، محققان، مشاوران و کارشناسان فنی، به سامان برده اند که از دوره های مقدماتی آن (تهیه مستندات اصطلاحات)، تا مرحله میانی (نگارش مستندات) و پایانی (وضع موجود)، افراد و بخش های مختلفی نقش داشته اند.

در مقدمه، پس از بیان جایگاه و ضرورت علم اصول، به نحوه تاسیس این علم، قلمرو اصول فقه، پیشینه و سابقه فرهنگ نامه نگاری در این حوزه، اشاره شده است.
فرهنگ نامه حاضر، تنها مجموعه ای از تعاریف نیست، بلکه شامل اشاره هایی تاریخی، فقهی و بیان دیدگاه هایی از صاحب نظران این علم، ارجاعات لازم و… می باشد.
از آن جا که این فرهنگ نامه، تخصصی است، به هیچ وجه اصطلاحات عام و متداول خارج از محدوده علم اصول فقه، در آن گردآوری نشده است و مواردی که به برخی حوزه های وابسته پرداخته است، به لحاظ تخصصی بودن و تبعیت از منابع و مآخذی است که در حوزه اصول فقه، این نوع واژگان را وارد کرده و بحث های پردامنه ای از آنها ارائه نموده است که اگر آن واژگان از محدوده کار خارج می شد، گزارش دهی کامل و درستی از زوایای مباحث اصول فقه و وابسته های آن، صورت نمی گرفت؛ ازاین رو، بعضی از مباحث تاریخی، تفسیری، نقل اقوال و… نیز در آن وارد شده است، زیرا نویسندگان آن اعتقاد دارند که موضوعات متنازع فیه، تعاریف متخالف و مسائل حل نشده ای وجود دارد که مسئولیت اصطلاح نامه ها و فرهنگ نامه ها، گزارش از وضع آنها نیز هست؛ هر چند که به نظر ایشان، در کنار آن، داده های قطعی و ثابتی نیز به دست می دهد و مجموعه ای درهم پیوسته و در عین حال منسجم و هم آهنگ را سامان می بخشد.

← برخی از مدخل های کتاب
از جمله مدخل هایی که در این اثر، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است، عبارت است از:
آثار شرعی، عادی و عقلی مستصحب؛
آیات احتیاط، برائت و ناهی عمل به ظن؛ اجتماع امر استحبابی و نهی تنزیهی، امر وجوبی و نهی تحریمی، امر وجوبی و نهی تنزیهی؛
انواع اجتهاد، از جمله استحسانی، استصلاحی، اهل تخریج، اهل ترجیح، بالقوة، بیانی، پویا، جامد، در اصول عقاید، اصول فقه، در عصر ائمه علیه السّلام ، در عصر تابعین و… ؛
اجزاء در اصول، در اصول با کشف خلاف ظنی، در اصول با کشف خلاف قطعی، در اصول شرعی، در اصول عقلی، در امارات و… ؛
اجماع و انواع آن، از جمله اجتهادی، امامیه، اهل حرمین، اهل سنت، بسیط، تابعین، تحقیقی، تشرفی، تعبدی، تقدیری، دخولی و… ؛
انواع احتیاط، از قبیل تام، جزئی، در تعبدیات، در توصلیات، صغیر و کبیر؛
احکام اجتهادی، اخلاقی، ارشادی، استقلالی، اصلی، اضطراری، اقتضایی، الزامی و… ؛
انواع استصحاب و…

شاخصه های کتاب

این اثر علمی، دارای شاخصه هایی است که برخی از آنها به اختصار، عبارتند از:
۱. تبیین مفهوم هر اصطلاح در ذیل مدخل های پذیرفته شده، با بهره گیری از منابع معتبر در دست رس و استفاده از ارجاع مناسب در موارد لازم؛
۲. تهیه ۲۹۷۵ مقاله کوتاه (میانگین ۲۰۰ کلمه) با ۳۰۶۳ مدخل اصلی و ارجاع ۲۸۷۰ اصطلاح که از میان ارجاعات ۱۰۱ مورد ارجاع خاص به عام است؛
۳. بیان سیر تاریخی پیدایش و به کارگیری برخی اصطلاحات؛
۴. استفاده فراگیر از منابع شیعه و اهل سنت؛
۵. پرهیز از تکرار مطالب مشابه با بهره گیری از روش ارجاع به مباحث و مستندهای همانند؛
۶. کوشش در ارائه مطالب پیچیده اصولی در قالب الفاظی روان و رعایت ایجاز و پرهیز از مطالب حشو و زاید با گستردگی و تنوع مطالب ارائه شده؛
۷. آوردن نام بعضی از صاحب نظران و دیدگاه هایشان در همان موضوع؛
۸. استفاده از مثال های رایج و گوش آشنا؛
۹. آوردن آدرس کامل منابع در پایان هر مستند با فونت متفاوت از متن، به منظور مراجعه محققان، در صورت نیاز؛
۱۰. پرهیز از علایم و قراردادهای ویژه و استفاده از علایم متعارف برای ارجاع به برخی از مستندها، به منظور آگاهی بیشتر محققان، با استفاده از نماد معروف «ر. ک» و «نیز ر. ک»؛
۱۱. تنظیم ساختار شکلی فرهنگ نامه بر اساس الفبایی حرف به حرف. این نظام الفبایی، با بخش ترسیمی (درختی) اصطلاح نامه اصول فقه نیز تکمیل می شود؛ به گونه ای که پس از مراجعه به آن، نقشه ای از طرح کلی اصطلاحات و موضوعات مرتبط ارائه شده تا پژوهش گران دامنه بررسی خود را در هر رده ای از رده های اصول فقه، پی گیری نمایند؛
۱۲. استناد مطالب به ۱۶۰ منبع و ماخذ اصول فقه از شیعه و سنی؛
۱۳. در بر دارنده اصطلاحاتی که در حوزه معرفتی اصول فقه متداول است و یا در ذخیره و بازیابی اطلاعات آن دانش، به عنوان کلیدواژه به کار می آید و مدخل بخشی از متن منابع و بخش های خاص آن می باشد؛
۱۴. بررسی حدود دویست عنوان منبع و مدرک اصول فقه (هر چند به همه آنها استناد نشده) و نگارش به نثر فارسی (فارسی و عربی توام، زیرا غالبا اصطلاحات علوم و معارف اسلامی به زبان عربی است و به همان صورت اصلی سال ها، بلکه قرن هاست در فرهنگ جهان اسلام و ایران رواج دارد)؛
۱۵. تلاش بر رعایت قواعد فارسی در انتخاب اصطلاحات، ولی از آن جا که زبان عربی، زبان رایج، علمی و اصطلاحی اسلام است و گزارش دادن از آن نیز مبتنی بر محافظت بر مصطلحات همان زبان است، آنچه نمود بیشتر و جلوه فراتری دارد، عربی بودن واژگان است که در فارسی هم متداول و رایج است؛
۱۶. گستره واژگانی: یکی از جنبه های تحسین برانگیز این فرهنگ نامه، وسعت کار و فضای وسیعی است که به هر یک از موضوعات اختصاص داده است؛
۱۷. شیوه مدخل گزینی: اصولا برای نگارش فرهنگ نامه، آنچه در رتبه اول اهمیت قرار دارد، تهیه مدخل هاست. این فرهنگ نامه از اصطلاح نامه اصول فقه برای گزینش مدخل ها استفاده کرده است و ارجاعات مترادف، عام و خاص و وابسته را نیز بر اساس آن برقرار نموده است، لذا از این جهت، علاوه بر شمول، دقت و انسجام مناسب تری دارد و در نوع خود در این رشته اولین اثر است و به لحاظ تحولات اساسی که در طرح و ساختار فرهنگ نامه ها پدید آورده، طلایه دار مرحله جدیدی در فرهنگ نامه نویسی می باشد.