مکاتب فلسفی حقوق دکتر محمدجواد جاوید

مفروض آن است که برای فلسفه حقوق خواندن، فهمی از فلسفه لازم است اما این کتاب این مفروض را لازم نمی‌داند.

از این رو هرچند مخاطب اصلی کتاب دانشجویان حقوق هستند، با این حال خواننده مطالب این کتاب، می‌تواند دانشگاهی یا محققی از هر رشته ای باشد که به فلسفه حقوق علاقمند است.

فلسفه حقوق در این نگاه ساده‌تر از تصور معمول ترسیم شده است و تلاش شده تا تعابیر سخت و محتاج به دروس پیش نیاز، کمتر استفاده شود. بنابراین ساده انگاری گاهی به خود واژه و تعریف آنهم سرایت کرده است.

در اینجا فلسفه حقوق یعنی فهم چرایی حق ها، چیستی حقوق و چگونگی وضع قوانین. چون فلسفه حقوق در واقع به سوالات اساسی مرتبط با عدالت، قانون و نهادهای قضایی می‌پردازد.

این موضوع متفاوت از فلسفه محض است که اساسا به بررسی موضوعات هستی از آن روی که هستند، می‌پردازد. لذا همانطور که می‌توان گفت فلسفه دانشی است که مبتنی بر نیازهای ضروری و مشترک انسانها است و هر انسانی به اقتضای وجود خود یک فیلسوف است، لذا برای فیلسوف شدن لازم نیست حتما شخص فلسفه بخواند، در فلسفه حقوق هم چنین ادعایی، گزاف نیست چون ناظر به نیاز پایه یا زمینه‌های مشترکی از زندگی فردی و جمعی آدمیان است که می‌تواند منشا یا موثر بر نوعی حق باشد.

گاهی اضافه شدن فلسفه به یک علم به معنای تحلیل عقلی از آن علم است.

امروزه مجموعه ای از علوم و معارف که از پیشوند فلسفه (به عنوان مضافِ بر خود)، برخوردار هستند، رسالتی جز تبیین عقلانی آن علم (به عنوان مضاف الیه) ندارند. اما گاهی می‌توان از طبیعی بودن و معمول بودن فلسفه حقوق اندکی فاصله گرفت و تصور کرد که تأسیس و تدریس فلسفه حقوق هم میسر است؛ آنگاه که اخلاق پشتیبان آن باشد.

در این صورت است که از زاویه دیگری می‌توان دید که انسانها لزوما اخلاقمند نیستند، در حالی که باید طبیعتا چنین باشند و اگر چنین بودند دیگر نیازی به حقوق نبود و چون چنین نیستند پس حقوق ضروری است تا از کنار آن حق و تکلیفِ افراد استخراج شود. به دنبال آن، ضامنی تا حدود و حق و تکلیف و نظارت و اجرا را تامین کند. در این نگاه حقوق یک علم عینی است که از حقوق به عنوان معرفت ذهنی در نگاه طبیعی محور فاصله گرفته است.

در تلقی اخیر است که انسان در تعامل با دیگران حقوقی بنا می‌کند که برخاسته از قوانینی است که پیشتر خودِ او بنا کرده است.